–  خا نواده و اهمیت آن
بدوا ضروری است که مفهوم خانواده در علم حقوق و اهمیت آن در منابع حقوق روشن گردد.تا رشته حقوق خانواده ازسایر گرایش های علم حقوق متمایز شود
مبحث اول :تعریف خانواده وحقوق خانواده
خانواده ازدیدگاه جامعه شناسی وروانشناسی وسایر علوم تعاریف متفاوتی دارد ولی در این تحقیق صرفا به تعریف های ازحقوق دانان ازمنظر علم حقوق برداخته می شود
گفتار اول- تعریف خانواده
خانواده کوچکترین، بنیادی ترین و اساسی ترین نهاد اجتماعی است که لا اقل از یک مرد و زن با رابطه زوجین مشروع پدید آمده است[1].و وجود زوجین شرط حدوث خانواده است نه شرط بقا ی خانواده . بنا براین عنا صر خانواده عبارت است از: الف – رابطه قرابت اعم نسبی یا سببی ب :رابطه تعهد فعلی
اما در قانون مدنی ایران کتاب نهم از جلد دوم به خانواده نامگذاری شده است از مقررات این کتاب درباره الزام به انفاق زوجه و اقارب است مقصود از خانواده در عنوان مذکور،عبارت است گروه مرکب از خویشانی  که بین آنها الزام به انفاق وجود دارد[2] در تعریف خانواده، اختلاف نظر بیشتر دیده می شود این امر ناشی از تحول خانواده در طول تاریخ با شکل گیری فرهنگ های گوناگون است و همچنین بروز تغییراتی در خانواده به لحاظ وقایع اصلی چهارگانه شامل تولد، فوت، طلاق و ازدواج پس از بروز این وقایع می باشد و همچنین گفته شده است: خانواده، واحدی اجتماعی است که بر اساس ازدواج پدید می آید[3] که ا ین تعریف  خانواده هسته ای و خانواده گسترده نیز شامل می گردد.
خانواده هسته ای عبارتست :زنو شوهروفرزندان تحت  سربرستی انهاست که معمولا با هم زند گی میکنند وتحت ریاست ومد یریت یک شخص براعضای ان است ریا ست ومد یریت شوهروبدرهستند خانواده بدین معنی است که مورد حمایت اعلامیه جهانی حقوق بشر وقوانین جدید واقع شده است
خانواده به معنی عام”یا خانواده گسترده :عبا رتست از:
خانواده گروهی است مرکب ازشخص وخویشان نسبی وهمسراو  وگروهی که از یکدیگر ارث می برند2مو اد 862و1032 قانون مدنی که طبقات اقربای نسبی رابیان میکند .گاهی خانواده را به معنی گسترده تری بهکار برده وکلیه خویشان سببی راهم داخل دردانسته اند
ودرمعنای خاص خانواده (خانواده عبارت اززن وشوهروفرزندان تحت سربرستی انهای است که معمولا با هم زندگی می کند تحت ریا ست بدر یا شوهر  هستند
گفتار 2- حقوق خانواده
در ایران حقوق خانواده مشتمل بر مباحث متعددی در روابط بین زوجین(نکاح و طلاق) و روابط بین والدین و فرزندان (نسبت و اثار آن) می باشد.
از نظر دکتر لنگرودی حقوق خانوادگی عبارتست ” مجموع حقوقی  که هدف آنها تنظیم روابط خانوادگی است مانند حضانت و ولایت و حجر، قیمومت و وصایت و مانند اینهاست1 و در کتب حقوق خانواده ایران ازدواج- طلاق و انحلال ازدواج- قرابت و نسب موضوعا ت اصلی است مباحثی مانند اطفال خارج از نکاح . اهدای جنین به زوجین نا باور و فرزند خواندگی وسربرستی اطفال وحضانت انان درذیل همان عناوین بحث می شود ولی جرایم علیه خانواده یا خشونت خانگی در کتاب های حقوق خانواده مورد مطالعه قرار نگرفته است.
وهم چنین عنوان دارایی خانواده ومالکیت اموال خانه مشترک وتکلیف این اموال ومنزل مشترک بس از تفریق وجدایی درخانواده مغفول مانده است خانواده کوچکترین و بینادی ترین واساسی ترین نهاد اجتماعی است وهمان تعبیری است که مقدمه ی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (خانواده واحد بینادین جامعه وکانون اصلی رشد وتعالی انسان است….)به منظوربیان اهمیت خانواده به کاربرده است.اما هنوز جایگاه خانواده انچنان که باید شناخته نشده است ازنمود های بارز این مدعا قرار دادن حقوق خانواده در حوزه حقوق مدنی است در حالیکه خانواده چیزی فراتراز یک قرار داد خصوصی استارتباط زوجین نیز فرا تراز ان است که در قالب هنجارهای صرف حقوقی جای گیرد در صورت بروز اختلاف بین زوجین دعاوی انان با همان مقررات لازم الاجرا دردیگر دعاوی رسیدگی میشود درصورت که باید تفکیکی در روش دادرسی این دو دعوا به عمل اورند.
درصلاحیت نسبی از بین دودادکاه که ازلحاظ ذاتی صالح می باشد”دادگاهی که باید به دعوای خاص رسیدگی نماید انتخاب می شود “
مطابق ماده 11قانون ایین دادرسی دادگاه های عمومی وانقلاب درامور مدنی “دعوا باید دردادگاهی اقامه شود که خوانده درحوزه قضایی ان اقامت دارد واگر خوانده در ایران اقامتگاه نداشته باشد .درصورتی که درایران محل سکونت موقت داشته باشد دردادگاه همان محل باید اقامه گردد وهرگاه درایران اقامتگاه ویا محل سکونت موقت نیز نداشته باشد ولی مال غیر منقول داشته باشد”دعوا دردادگاهی اقامه می شود که مال غیر منقول درحوزه ی ان واقع است وهرگاه مال غیر منقول هم نداشته باشد خواهان دردادگاه محل اقا مت خود اقامه دعوا خواهد کرد .
مبحث دوم- اهمیت خانواده
خانواده واحدی اجتماعی است که از دو جنبه دارای اهمیت است: نخست کارکرد درونی و ارتباط قوی و متقابل اعضای خانواده و تامین منطقی نیازهای عاطفی و روانی و فراهم نمودن آرامش برای اعضا می باشد و دیگر اینکه ارتباط خانواده با جامعه بزرگتر به گونه
ای که پویایی و پیشرفت جامعه و با پایابی و سلامت خانواده مرتبط است.درقران کریم ایات متعددی به ارزش واهمیت خانواده توجه کرده است همانند:
– آیه 189 سوره اعراف در خصوص زوجیت در آفرینش و سکینه و آرامش با ازدواج
-ایه 5-7سوره مو منون در مورد عفاف در امیال جنسی وطهارت وتخصیص امور جنسی درخانواده
ایه 29-31سوره معارج با همان مضمون ایات فوق ویا ایه 21سوره روم که اهداف نکاح را در سکینه ،مودت،و رحمت تصریح می نماید.وبرخی ایات در باره سفارش به رعایت حقوق اطفال وزنان است ما نند :
– آیه 233 از سوره بقره درباره رضاع   و نفقه اطفال
– آیه 4 سوره نساء درباره سفارش به پرداخت صداق زنان
همچینن ایات فروانی به احکام خاص خانواده اختصاص یافته است مانند :محرمات ازدواج .
انواع طلاق –حقوق مطلقه –عده –حقوق اولاد –مهریه زن
ودرثانی خانواده از جنبه های مختلف دارای اهمیت بوده که به انها پرداخته می شود
 
 
 
گفتار1 – اهمیت خانواده در حقوق اساسی
خانواده از نظر حقوقی دارای جایگاه مهمی است اگرچه خانواده از مباحث حقوق خصوصی است ولی در حقوق عمومی هم جایگاه خا صی دارا می باشد از منظر روابط خصوصی بین افراد وقراردادها تابع حقوق خصوصی وبا نگاه حمایت ازحقوق مردم به وسیله دولت ها ازمو ضوعات حقوق عمومی بشمار می رود ازانجاییکه :
خانواده نخستین عامل و کانون جامعه پذیری افراد است به عنوان کوچکترین نهاد اجتماعی شناخته شده، تاثیر مستمر بر جامعه بزرگتر و به عبارتی به جامعه انسانی دارد به لحاظ اهمیت خانواده قانون گذار در قانون اساسی ایران، اصل دهم مقرر داشته است، از آنجا که خانواده واحد بنیادی جامعه اسلامی است، همه قوانین و مقر رات و برنامه ریزی های مربوطه باید در جهت آسان کردن تشکیل خانواده و پاسداری از قداست آن و استواری روابط خانواده بر پایه حقوق و اخلاق اسلامی است دراصل دهم قانون اساسی چند حا یز اهمیت است.1– خانواده  واحد جامعه اسلامی است یعنی واحد جامعه اسلامی فرد نیست . وضعیت تجرد هر شخص نیز در بیوند با خانواده بدری معنا ومفهوم دارد.2-تسهیل درتشگیل خانواده تاکید شده است. 3-پایداری خانواده مبتنی بر ضوابط حقوقی واخلاق اسلامی گردیده است
و همچنین به قانون تسهیل ازدواج و آیین نامه اجرایی ان در راستای تشکیل خانواده به تصویب رسیده است1 و همچنین سیاست های ابلاغی از  سوی  مقام معظم رهبری مبنی بر تسهیل ازدواج در امور جوانان و قانون اخیر التصویب در رابطه ناباوری زوجین از مواردی است که به جایگاه رفیع خانواده توجه شده است.
در اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب دسامبر 1948در16به تشکیل خانواده وازدواج براساس تراضی زوجین وتساوی زنو شوهر در کلیه امور مربوطه به ازدواج ودر ماده 25ازحقوق فرد وخانواده ودرخصوص سلامت ورفاه وخوراک .مسکن .درمان وخدمات اجتماعی وحمایت وتامین اجتماعی دربیکاری ونقص عضو بدن وهم چینن حمایت مادران و کودکان در رابطه با مراقبت های اجتماعی تصر یح نموده است
گفتار 2- اهمیت خانواده در حقوق خصوصی
اهمیت خانواده از منظر حقوق خصوصی از قانون مدنی ایران به دلایل متعددی است.
1- نکاح در فقه اسلامی نه به عنوان یکی از معاملات یا قرارداد ها  بلکه به عنوان عبادا ت تلقی گردیده است در فلسفه اسلامی خانواده مبتنی بر اصل زوجیت در خلقت و زندگی طبیعی است نه قراردادی1
2- اهمیت احوال شخصیه به معنی عام دارای پیوستگی زیادی با حقوق مذهبی و دینی افراد است.لذا علاوه براینکه دراصول 12و13 قانون اساسی ایران این گونه دعاوی تابع مذاهب انان می باشد درقانون اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان غیر شعیه مصوب 1312همه این مسا یل را تابع مقررات مذهبی انها دانسته است وهمچینن برابرماده7 قانون مدنی احوال شخصیه افراد تابع قانون دولت متبوع خود میباشد
3-تحولات اجتماعی- اقتصادی و فرهنگی در حوزه زنان و افزایش سواد و اشتغال و تغییر نقش زنان در حقوق خانواده تاثیرات بسزایی بوجود می آورد که منجر به تغییرات قانونی در
این حوزه می شود2.
 
4-استحکام خا نواده وحفظ بیناد از اهداف رشته متنوعی از علوم بوده در برخی موضوعا ت با حقوق خصوصی درخانواده ارتباط زیاد دارد مانند محدودیت طلاق.تک همسری. تحدید تعددزوجات.معاشرت بین زوجین …این مواردی است که بایددر خصوص استحکام خانواده مورد توجه قرار گیرد
5 – ازمنظر دین اسلام گستردگی روابط درحقوق ومسوو لیت های که به حقوق خانواده به حدی گسترد ه است که فردی از جامعه باقی نمی ماند که در ان مو رد توجه قرار گیرد مانند : حقوق شوهر. حقوق زن .حقوق مشترک زوجین .حقوق فرزندان .سا لمندان.حقوق همسایکا ن وغیره……
لذا درشرایطی ممکن است یک فرد در روابط خصوصی در تمام طول عمر بسیاری از قرارداد ها را منعقد ننما ید ولی ممکن نیست دریکی از روابط فوق قرار نگیرد . بنا براین همه افراد از حقوق ومسولیت های خانوادگی متمتع می شوند .
جعفری لنگرودی،محمد جعفر     ترمینولوژی- کتابخانه گنج دانش، چاپ اول تهران 1378[1]
صفایی، سید حسن،امامی اسداله- مختصر حقوق خانواده- نشر میزان- چاپ دوازدهم 1385 ص12[2]
ساروفانی،با قر   ، دایره المعارف و علوم اجتماعی- تهران- انتشارات سروش- چاپ نخست 1370 ص 23[3]
 جعفری لنگرودی- محمد جعفر ترمینولوژی حقوق چاپ  دانش خرداد 63 ص 236 ش 18671
 روزنامه رسمی شماره 1774 مورخ 26/10/841
 مطهری- مرتضی- یادداشت های استاد مطهری- انتشارات صورا- چاپ اول ص 331
 اعرابی- فرشته- بررسی تاثیر تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بر حقوق و تکالیف قانونی زنان در خانواده- پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس-1383  2

دسته‌ها: مقاله